Lateks allergiyası, son illərdə artan bir şəkildə bir çox sağlamlıq probleminə yol açdığı görüldüyü üçün indi beynəlxalq bir sağlamlıq problemi olaraq qəbul edilməkdədir. Lateks maruziyeti birbaşa olaraq dəri / mukozal səth təması ilə və ya tənəffüs yolu ilə ola bilməkdədir. Lateks ehtiva edən məhsullara dəri vasitəsilə əlaqə sonrasında daha çox dəridə qaşıntı qızartı kimi şikayətlər olarkən tənəffüs yolu ilə təmas burun axıntısı asqırma qaşıntı və ya nəfəs darlığı hırıltı şikayətlərinə yol aça bilər. Bunların xaricində ən ciddi allergik reaksiyalar olan nəfəs darlığı baş gicəllənməsi şüur bulanıqlığı və sonrasında allergik şok (anafilaktik şok) tablosu görülə bilər.

Lateks Allergiyası Əlamətləri

Sağlamlıq işçiləri və ya lateks məhsullarla təması olan kəslərdə ən sıx rast gəlinən reaksiya uzun müddət təmasa bağlı olaraq əllərdə inkişaf edən iritan dermatittir.

Əlcək istifadəsi ilə ən çox görülən klinik reaksiya olan irritan kontakt dermatit, əlcəyin təmas etdiyi yerdə quru,qaşıntı, allergik olmayan qıcıq bağlı inkişaf edən dəri cavabıdır. Bu reaksiya allergik olmayan yollarla, yəni tez əl yuma, yuyucu istifadəsi, əllərin kifayət qədər qurulanmaması bağlı olaraq sabun kimi digər irritanlar əlcək səthinin altında tərləmə nəticəsində inkişaf edə bilər və ya qarğıdalı nişastalı əlcəklərin yol açdığı qıcıqlandırıcıya bağlı olaraq inkişaf edə bilər. İritan dermatit allergik olmayan yollarla inkişaf üçün allergiya testlərində allergiya olunmaz.

Latekse dəri yoluyla məruz qalmağa bağlı olaraq inkişaf edən ən tez allergik reaksiya isə lateks və qatqı maddələrinə qarşı inkişaf edən tip IV (gecikmiş) hipersensitivite reaksiyası ilə ortaya çıxan kontakt dermatitdir. Allergik kontakt dermatit ən tez olaraq əlcək, ayaqqabı, idman vəsaitləri və medikal vasitələrlə təmas edən dəri bölgələrində ortaya çıxar. Lateks ehtiva edən məhsullarla həyatımızda fərqli dövründə fərqli şəkildə qarşılaşa bilərik, məsələn körpəlik dövründən etibarən əmzik və ya əmzik ilə başlayıb daha sonra şarlar və saqqız daxil olmaqla bir çox fərqli şəkildə lateks ilə qarşılaşıla bilər. Buna görə dəridə qaşıntılı və sulanan şişkinlikləri şəklində bir dermatit varsa, latekse bağlı allergik kontakt dermatit düşünmək lazımdır. Lateks əlcəklər və ya digər məhsullarda istehsal mərhələsində əlavə olunan kimyəvi maddələrə maruziyeti nəticəsində meydana gələr. Bu kimyəvi maddələr eritem, qaşıntı və vezikül meydana gətirə bilər. Qızartı ümumiyyətlə təmasdan 24-48 saat sonra başlayır lakin erkən olaraq səkkiz saatda və ya gec olaraq beş gündə ortaya çıxa bilər.

Latekse bağlı inkişaf edən allergik kontakt dermatitte məsul tutulan alergenləri thiuram, karbamat, merkaptobenzotiazol və fenildiamin kimi akselaratör və ya antioksidan olaraq istehsal mərhələsində iştirak edən hər cür kimyəvi maddələrdir.

Təbii kauçuk lateks kimyasallardan edilmiş sintetik kauçuk lateks ilə qarışdırılmamalıdır. Lateks ehtiva edən bir çox məhsulda ev boyaları da daxil olmaq üzrə sintetik lateksten yaradılan təbii lateks ilə yaradılmaz və təbii kauçuk lateks ilə çıxarılan məhsullara allergik kəslərdə allergik reaksiyalar tetikler.

Latekste olan çox sayda alergenlərə qarşı inkişaf edən və IgE antikorunun rol aldığı tip I (erkən tip) allergik reaksiyalar;

Bədəndə qaşıntı, ürtiker, burun axıntısı, asqirma, qaşıntı, nəfəs darlığı ilə başlayıb baş gicəllənməsi şüur itkisi ilə sonlanabilər. Lateks zülallarına duyarlanmanın və simptomların meydana gəlməsi üçün nə dərəcədə bir maruziyeti lazım olduğu məlum deyil. Bəzi həssas fərdlərdə aşağı səviyyədə maruziyeti belə simptomları tətikləyə bilər.

Lateks allergiyasına ən sıx görülən reaksiya xüsusilə təmas etdiyi yerdə inkişaf edən kontakt ürtiker. Semptomlar ümumiyyətlə latekse maruziyetten sonra dəqiqələr içində başlayır, ancaq saatlar sonra da ortaya çıxa bilməkdədir. Lokal olaraq əlcəyin təmas etdiyi sahələrdə qızartı, qabarma və ya qaşıntı şəklində görülər. Lateks həssaslığı olan kəslərdə kontakt ürtiker olması bəzən xəstələr üçün xəbərdarlıqçı ola bilər. Lateks bağlı olaraq inkişaf edən kontakt ürtiker lateks ehtiva edən məhsullara təmasdan sonra çıxıb sonrasında özbaşına keçə bilər və xəstənin latekse həssaslığının başladığı göstərən əhəmiyyətli bir ipucu ola bilər.

Latekse bağlı inkişaf edən tip I (erkən tip) reaksiyalar;

Dəri zədələnmələrindən başqa; burun axıntısı, rinit, konyunktivit, astma kimi simptomları ilə özünü göstərə bilər. Lateks allergiyası səhiyyə işçilərindən daha yüksək sıxlıqla karşılaşılmasına baxmayaraq tort emalatxanası və ya çörək sobaları kimi lateks əlcəklərinin istifadə edildiyi digər işlərdə də qarşımıza çıxar. Peşə lateks allergiyası və astımının tanınması vacibdir. Latekse bağlı inkişaf edən allergik reaksiyalar burun və göz soyuqdəyməsi (rinokonyunktivit), astma və ölümcül allergik reaksiya (Anafilaksi) kimi klinik cədvəlləri daxildir. Peşə astmanın digər tiplərində olduğu kimi erkən müdaxilə və iş yeri mühitindən ayrılma irreversible hiperreaktif hava yolu xəstəliyi inkişafını durdurabilmektedir. Klassik bir sindrom olaraq lateks peşə asması iş yerində ortaya çıxan və ya pisləşən hırıltı və nəfəs darlığı şəklindədir. Ancaq bəzən bu pisləşməkdə iş yerindəki maruziyetle əlaqəsi dəqiq olaraq ortaya qoyulmaya bilər.

Lateks allergiyası inkişaf edən xəstələrin çoxu daha əvvəl allergik rinit və astma şikayətləri olan atopik kəslərdir. Bəzən yalnız latekse qarşıda duyarlanma ola bilər. Atopik kəslərdə latekse bağlı allergiya inkişafı və daha ciddi reaksiyaların görülmə ehtimalı daha yüksəkdir.

Lateks allergiyasına yol aça biləcəyi ən ciddi klinika cədvəl, ölümcül allergik şoktur (anafilaktik şok). Lateks allergiyası ilə qarşılaşılan ən ciddi nəticə anafilaksidir. Allergik şok ümumiyyətlə əvvəldən duyarlanmış səhiyyə işçisi və ya digər kəslərdə əməliyyat əsnasında və ya medikal ya da dental əməliyyatlar zamanı lateks zülallarının mukozal absorpsiyonu ilə ortaya çıxar.

Lateks antigeninə maruziyeti bir çox yolla inkişaf edə bilər.

Bunlar dəri, tənəffüs yolu, mukoza və parenteral olaraq ola bilər. Dəri və tənəffüs yoluyla məruz qalınmasından sonrada ciddi reaksiyalar görülə bilər lakin cərrahi əməliyyatlarda birbaşa mukozal və damar yolu ilə qarşılaşma Anafilaksi inkişafı baxımından ən böyük riski yaradır. Atopi kəslərdə damar yolu ilə latekse məruz qalması daha ciddi anafilaksiye yol aça bilər, ayrıca atopik kəslərdə Anafilaksi inkişaf riski daha çoxdur. Atopik dermatit və ya allergiya əhvalatı olan yüksək riskli kəslərin lateks ehtiva etməyən vəsaitlərlə müayinə edilməsi və əməliyyatlarında lateks ehtiva etməyən məhsulların istifadə edilməsi çox əhəmiyyətlidir.

Son illərdə, polenlerle meyvələr arasında çarpaz reaksiyaların görüldüyü və bənzər allergik reaksiyaların ola biləcəyi göstərilmişdir.

Lateks allergiyasına gətirib çıxaran bir çox alergik vardır və bunların bir qisimi meyvə və tərəvəzlərini içində də iştirak etməkdədir. Lateks allergiyası olan kəslərin əhəmiyyətli bir qisimində banan, avokado, kivi, şabalıd kimi meyvələrə qarşı da həssaslıq müəyyən olunmuş və bunun çarpaz reaksiya verən allergen qaynaqlandığı düşünülərək lateks-meyvə sindromu olaraq adlandırılan bir cədvəl təyin olunmuşdur. Lateks allergiyası olan xəstələrdə müxtəlif meyvə və tərəvəzlərə qarşı allergik reaksiyalar normaldan çox daha tez görülməkdə və lateks ilə ibarət olan allergik hesabatlarının eynisi bu qidalarla da meydana gəlməkdədir. Lateks allergiyası olan bəzi xəstələrdə meyvələrlə də allergik şok cədvəli inkişaf edə. Lateks-meyvə allergiya sindromu olan kəslərdə lateks ilə çarpaz reaksiya verən qidaların alınmasıyla ağız içində damaqda və dodaqlarda qaşıntı başlayıb sonrasında bütün bədəndə qaşınma ola bilər ayrıca kurdeşen (ürtiker), kvinke ödemi, tənəffüs yollarının daralmasına bağlı olaraq nəfəs darlığı hırıltı öskürək meydana gələ bilər, bütün bunların nəticəsində huşunu itirmə və şüur itkisi inkişaf edər yəni allergik şok meydana gələr.

Lateks allergiyası olan xəstələrdə qidalara qarşıda həssaslıq aşkar edilir.. Lateks allergiyası olan kəslərdə qida həssaslığı bir qisim xəstədə ciddi reaksiyalara gətirib çıxarmadığı görülsə də xəstələrdə qidaya qarşı həssaslığının göstərilməsi vacibdir. Ümumiyyətlə əvvəl lateks allergiyası meydana gəlməkdə, qida allergiyaları daha sonra əlavə olunmaqdadır. Bəzən də qida allergiyası zəminində lateks allergiyası inkişaf edə.

Lateks allergiyası olan faktlarda ən tez allergiyaya səbəb olan meyvələr; avokado, kivi, banan, şabalıd, qoz, fındıq, kərəviz, kartof, pomidor və papayadır. Klinik allergiyanın daha az olduğu ancaq həssaslığın olduğu meyvə və tərəvəzlər də əncir, qovun, qarpız, şaftalı, ananas, armud, kərəviz, alma, albalı, vişnə çiyələk kök, şalğam sayıla bilər.

Önəmli Məlumatlar

Allergiya mütəxəssisləri isə (yeni adıyla İmmünoloji və Allergiya Xəstəlikləri Mütəxəssisi) 18 yaşından böyüklərdə görülən astma və allergik xəstəliklər mövzusunda xüsusi təhsil alaraq İmmünoloji və Allergiya Xəstəlikləri Mütəxəssisi diplomu alan və eyni zamanda da Daxili Xəstəlikləri və ya Döş Gəfəsi Xəstəlikləri və ya Dermatoloji Mütəxəssisi olan həkimlərdir.