Lokal anestezik dərmanlara qarşı gerçək allergik reaksiyalar çox nadirdir və bütün reaksiyaların 1%-dən azı təşkil edir. Lokal anestezik dərman solüsyonlarının enjeksiyonundan sonra sistemik yan təsirlər inkişaf edə bilər. Bu reaksiyalar, müvəqqəti vazovagal bayılma hücumlarında həyatı təhlükə yaradar anafilaksiye qədər dəyişə bilər. Lokal anestezik dərmanlarla ibarət olan reaksiyalar allergik və ya allergik olmayan səbəblərlə meydana gələr. Lokal anestezik dərmanlara qarşı iki tip allergik reaksiya görülür. Bu yazımızda sizlərə lokal anestezik dərmanların yaratdığı allergiya əlamətlərini yazdıq.

Lokal anesteziya (LA) dərmanlar ən çox diş həkimliyində istifadə edilir dərmanlar olmasına baxmayaraq bir çox cərrahi əməliyyatda da istifadə edilə bilər. Bunun xaricində kosmetik məhsulların içində də ola bilər.

Lokal anestezik dərmanlarla ibarət olan reaksiyalar allergik və ya allergik olmayan səbəblərlə meydana gələr.

Lokal anestezik dərmanlara qarşı iki tip allergik reaksiya görülür: IgE vasitəsili tip 1 erkən tip allergik reaksiyalar və T hüceyrə vasitəsili tip 4 gec tip allergik reaksiyalar. Həqiqətən immunitet sisteminə bağlı reaksiyalar bütün sistemik reaksiyaların təxminən 1%-də görüldüyü təxmin edilməkdədir

Lokal aneztezik dərmanlara kimyəvi strukturlarına görə, esterlər və Amit olmaqla iki əsas qrupa ayrılırlar.

Bu iki kimyəvi quruluşa qarşı yəni ester və ya amid quruluşundakı lokal anestezik dərmanlara qarşı ayrı-ayrı allergiya inkişaf edə bilər. Bunun xaricində, həm aktual preparatlar həm də enjektabl alergenləri olaraq istifadəsi mövcud olduğundan, hər iki qrupa qarşı fərqli tip allergiya görülə bilər.

Lokal anestezik dərmanlarına qarşı yaranan Tip I yəni IgE üzərindən irəliləyən reaksiyalar ürtiker, kvinke ödemi ilə başlayıb nəfəs darlığı və hipotansiyonla davam edib allergik şokla sonlanabilir. Lokal anestezik dərmanlarla ibarət olan tip 1 reaksiyalar ümumiyyətlə saniyələr ilə dəqiqələr arasında müşahidə edilir. Ancaq anafilaktik şok bəzən 1-4 saat içində ortaya çıxa bilər.

Lokal anestezik dərmanlarına qarşı yaranan Tip IV yəni T hüceyrə üzərindən irəliləyən gecikmiş tip allergik reaksiyalar daha çox aktual kremlər ilə inkişaf etsə də ampul formalarına qarşıda kontakt dermatit və ya ekzema şikayətləri ortaya çıxa bilər. Kontakt dermatit ümumiyyətlə 24-72 saat içində görülər ancaq klinik əlamətlər saatlar içində ortaya çıxa bilər.

Lokal anesteziklərə bağlı ortaya çıxan tip I və tip IV allergik reaksiyalar əksəriyyətlə ester quruluşlu birləşmələrindən qaynaqlanar. Esterlər quruluşlu lokal anestezik dərmanlar güclü allergiyaya yol açmasından məsul olan paraamino-benzolinin turşuya (PABA) metabolize olur. Ester qrupundakı paraamino-benzolinin turşu hapten kimi davranaraq allergiyaya yol açan anticisimlərə bağlanaraq reaksiya meydana gələr.

Bunun xaricində lokal anestezik dərmanların içində iştirak edən qoruyucu maddələrdə həm tip 1 həm də 4 allergik reaksiyalara səbəb ola bilər. Ən çox istifadə edilən qoruyucu maddələr metil paraben və propil parabenlerin və kimyəvi olaraq PABA’ya bənzər parçalanma məhsullarına malikdir. Amid quruluşlu lokal anesteziklərə allergiya daha nadir görülsə də bu qrup lokal anestezik dərmanlarla Allergiya isə antibakterial təsirli qoruyucu maddə olan metil paraben məsul tutulmaqdadır.

Allergik reaksiyalara gətirib çıxaran digər mümkün alergenləri epinefrin ehtiva edən lokal anestezik dərmanların içlərində olan natrium metabisülfit və natrium bisülfit kimi antioksidanlar.

Bir çox qidanın, dərmanların, şərablar və içkilərin içində qoruyucu maddə olaraq sülfit istifadə edilir. Sulfite bağlı qida allergiyaları ilə əlaqədar keçmişi olan xəstələr sülfit ehtiva edən lokal anestezik dərmanlardan qaçınmalıdır.

Tip I və Tip IV allergik reaksiyalar bir-birindən müstəqildir buna görə ikisi birlikdə görülmək məcburiyyətində deyil.

Dərmanlar arasında oxşar molekul strukturlara sahib olanlar arasında oxşar şikayətlər yəni çarpaz reaksiyalar görülə bilər. Lokal anestezik dərmanlardan həm ester həm də amid qrupunda öz içlərində məşhur olaraq çarpaz reaksiya tapılar. Hər iki qrup arasında yəni amid ilə ester quruluşlu lokal anestezik dərmanlar arasında çarpaz reaksiya gözlenmez. Ümumi olaraq esterlər və Amid arasındakı çarpaz reaksiya görülmemesidir səbəbi fərqli metabolitlere çevrilməsinə bağlı olduğu qəbul edilir.

Lokal anestezik dərmanlarla ibarət olan allergiya olmayan reaksiyalar ümumiyyətlə dərmanın həddindən artıq zəhərli dozada verilməsinə, sürətli dövriyyəyə qarışmasına, damar içinə vurulmasına, ürək-damar, mərkəzi sinir sistemi üzərindəki təsirlərinə və ya həddindən artıq qorxu kimi psixogenik səbəblərə bağlı olaraq ortaya çıxa bilər.

Lokal anestezik dərmanlar yüksək dozada istifadə edildiyində və ya səhvən damar içinə verildiyində toksik reaksiyalara yol aça bilər.

Bütün inyeksiyaların 2%-30’%unda əzələ içi tətbiq zamanı şprisə qan gəldiyi görülmüşdür. Lokal anesteziklərə tətbiq zamanı diqqət edilməzsə qəzayla damar içinə inyeksiya meydana gələ bilər. Lokal anestezik dərmanlara yüksək dozalarda verilməsinə bağlı inkişaf edən toksik təsir xüsusilə sinir sistemi və ürək-damar sistemində müşahidə edilər.

Lokal anestezik dərmanın yüksək qan səviyyəsinə çatması ilə bağlı olaraq sinir sistemi və ürək-damar sistemdə əvvəl stimullaşdırılması sonra da depressiya fazaları inkişaf edər və bunlara bağlı şikayətlər ortaya çıxar. Ürək-damar toksiklik üçün ümumiyyətlə mərkəzi sinir sistemi toksisitesi meydana gətirən dozalardan daha yüksək dərman dozası tələb olunur.

Lokal anestezik dərmanların toksik təsirlərinə bağlı olaraq:

Sinir sistemində: Dil və dodaqda hissizlik, Ağızda metalik dad hissi, Qulaq zingildəməsi, Danışma pozuqluğu, Nistagmus, Eksitasyon (tonik, klonik) Orientasiya pozuqluğu, Hiperventilasiya, Tənəffüs depresiyası, Depressiya, konvulziyon və şüur itkisi ortaya çıxa bilər.

Ürək-damar sistemində: taxikardiya, Hipertansiyon, bradikardi, hipotansiyon, Myokard depresiyanı və kardiyak arrest ilə nəticələnə bilər.

Lokal anestezik dərmanlara bağlı olaraq ortaya çıxan toksiklik convulsions, halüsinasyonlar, hipotansiyon, bradikardi və nəhayət ürək-damar kollaps, komaya hətta ölümlə nəticələnən ciddi problemlərə yol aça bilər.

Lokal anestezik dərmanların dağıtma məhsullarına bağlı olaraq da bəzi yan təsirlər müşahidə edilə bilər.

Lokal anesteziklərə methemoglobinemi (Met-Hb) edə bilər. Met-Hb çox miqdarda meydana gəlməsi bir neçə səbəbə bağlı olsa da yenə ən tez yüksək dozalarda lokal anestezik dərman tətbiqinə bağlı olaraq meydana gələr və xəstədə laktik asidoz, toxuma hipoksisi və ölüm inkişafına səbəb ola bilər.

Lokal anesteziklərə ümumiyyətlə adrenalin əlavə edilir və buna bağlı da bəzi yan təsirlər müşahidə edilə bilər.

Adrenaline bağlı olaraq inkişaf edən yan təsirlər ümumi olaraq soyuq tərləmə, narahatlıq, qulaq zingildəməsi, tremor, midriazisdir. Ayrıca ürək-damar sistemdə; taxikardiya, hipertansiyon, ritm pozuqluqları, sonra da şüur itkisi, kəskin ürək çatışmazlığı və ya ürək arrest inkişaf edə bilər.

Bütün bunların xaricində lokal anestezik dərmanlara qorxu, həyəcan, narahatlıq kimi psikojenik səbəblərlə bayılma kimi şikayətlər yol aça bilər.

Ən tez müşahidə edilən psixojenik reaksiya senkoptur (bayılma) və tətbiq əsnasında ümumiyyətlə gənclərdə daha tez müşahidə edilər. Xəstələrdə ani olaraq inkişaf edən bayılma vaza-vagal senkop görülür. Xəstələr bayıldıktan sonra qısa müddətdə normala gəlirlər. Bəzən bayılma altında xəstə karotis sinus sindromu və ya aritmilerin ola biləcəyi ağılda tutmaq lazımdır.

Onəmli Məlumatlar

Allergiya mütəxəssisləri isə (yeni adıyla İmmünoloji və Allergiya Xəstəlikləri Mütəxəssisi) 18 yaşından böyüklərdə görülən astma və allergik xəstəliklər mövzusunda xüsusi təhsil alaraq İmmünoloji və Allergiya Xəstəlikləri Mütəxəssisi diplomu alan və eyni zamanda da Daxili Xəstəlikləri və ya Döş Gəfəsi Xəstəlikləri və ya Dermatoloji Mütəxəssisi olan həkimlərdir.